اندیشهتیتر

بررسی ابعاد و آثار دعا در زندگی انسان‌ها از ديدگاه قرآن

در اين نوشتار آياتی از قرآن كريم را كه به ابعاد گوناگون دعا اشاره كرده است مطرح و نقش دعا و استمداد خواستن از خداوند را در زندگی انسان‌ها بررسی می‌كنيم.

دعا به معنی خواندن و حاجت خواستن و استمداد است و گاهی مطلق خواندن از آن منظور است. خداوند در آيه «وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِيبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» وعده اجابت به بندگان خويش داده و با عطوفت خاصی خود را نزديك به آنان ذكر كرده كه دعای ايشان را به استجابت برساند.
دعا يكی از مهمترين ابزارهايی است كه آدمی برای رسيدن به وضعيت مطلوب در زندگی به آن روی می آورد. روی آوردن به دعا، نشانه‌ای روشن از تسليم نبودن آدمی در برابر وضعيت موجود است و تسليم وضعيت موجود نبودن گويای سلامت و حركت او است. آنچه كارآمدی اين ابزار را بيشتر می‌كند آشنايی با رمز و رازهای دعا است، از طريق افرادی كه اهليتی والا و به اثبات رسيده در اين عرصه دارند.
امام خمينی‌(ره) شخصيت نمونه معنوی و روحانی معاصر، در مقوله دعا، حقايقی را در آثار مكتوب و شفاهی خويش به يادگار گذارده است كه برای بشر امروز، روزنه‌های اميد را باز نگهداشته است و او را از تسليم شدن در برابر نادانی و هوی و هوس‌ها رهايی می‌بخشد. او به دعا، نگاهی عميق و دقيق، زنده و سازنده دارد و زبان دعا را زبانی ورای زبان فلسفه و عرفان مصطلح می‌داند.
او به زيبايی، موانع موجود در راه بشر، برای وصول به مقصود دعا را برمی‌شمارد و صرفا به حجاب‌های ظلمانی نپرداخته بلكه بر خرق حجاب‌های نورانی نيز پافشاری می‌كند و همه اين‌ها وقتی ارزشمندتر به نظر می‌آيد كه بدانيم، تمامی آنچه در آثار امام خمينی(ره) در اين مورد است متأثر از تعبدی عالمانه نسبت به قرآن و عترت است.
پی‌آمد همراهی و همگانی با حضرت امام‌(ره) در عرصه دعا، خدايی شدن فرد در جامعه است كه آدميان در بعد فردی و اجتماعی، نه از راه می‌مانند كه نتيجه سرگرم شدن به بيراهه‌ها است و نه در راه می‌مانند كه نتيجه آن نرسيدن به مقصد و مقصود هستی (كمال مطلق) است.
در سوره عنكبوت، آيه 60 آمده است؛ «اُدعونی اَستَجِب لَكُم» بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را. در سوره اعراف، آيه 55 نيز آمده است «اُدعوا رَبَّكُم تَضَرُّعًا و خُفیَه» بخوانيد پروردگارتان را در حال تضرع وخشوع و پنهانی و آهسته. همچنين در مورد شرط استجابت دعا در سوره بقره، آيه 186 آمده است؛ «أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِيبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» اجابت می‌كنم دعای هركس كه مرا بخواند پس بايد آن‌ها نيز دعوت مرا اجابت كنند وبه من ايمان آورند.
همچنين در سوره غافر، آيه 60 آمده است؛ «اِنَّ الَّذينَ یَستَكبِرونَ عَن عِبادَتی سَیَدخُلون جَهَنَّمَ داخِرين» همانا كسانی كه از دعا و عبادت من رويگردان هستند به‌زودی با ذلت و خواری در جهنم وارد شوند. در مورد نقش تربيتی دعا نيز امده است؛ دعا ياد خدا را در دل انسان زنده نگاه می‌دارد. «وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَهُمْ أَنفُسَهُمْ أُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»
انسان به دليل ساختار فكری و بشری خود فراموشكار است و به دليل همين خصوصيت، دچار انحرافات و خطاهای گاه بسيار بزرگ می‌شود. اگر انسان از مسير هدايت و جاده حركت اصيل خويش منحرف شود و اهدافش را گم كند، دچار سردر‌گمی عقيدتی و فكری می‌شود.
دعا سبب طهارت روح انسان می‌شود. ضلالت و گمراهی را به او تذكر می‌دهد، هدف و جهت اصلی را به او متذكر می‌شود. با دعا، توكل در انسان افزايش يافته و وی با نيروی اعتماد بر قدرتی كه هميشه همراه او ست و ناظر اعمال و گفتار وی است، سعی در پيرايش تفكرات خويش و زدودن آلايش‌ها از اعمال و كردار كرده و در نهايت در مسير تربيتی صحيح به حركت درمی‌آيد.
ادعيه‌ای كه در مكتب ما وارد شده است، سرشار از مضامين لطيف و زيبا است. سخنان نغز و زيبا و سرشار از احساس در ادبيات جهان، گواهی بر اين مدعا است. متون ادعيه اسلام نيز از جهت زيبايی كلام و نيز جهات دستوری و نگارش و از نظر عمق و لطافت بی‌نظير است.
از ديگر مسائل دارای اهميت، ساختارشناسی دعا، يعنی واژه‌ها و پيوند آن‌ها است. ساختمان عبارات و آهنگ و موسيقی كلامی بايد مورد دقت قرار گيرد. اين تلطيف روح می‌تواند نقش بسيار والايی از جهت تربيتی در زندگی داشته باشد. به‌ويژه در جهان پر تنش كنونی كه خشونت و بی‌رحمی و نبود عواطف انسانی در حال گسترش است و زندگی مادی و صنعتی، انسان را به سوی پرتگاه نيستی انسانيت پيش می‌برد و حيات معنوی را مورد تهاجم قرار می دهد، ايجاد آرامش و روحيه‌ای لطيف و سرشار از معنويت و نگرشی پر لطف به جهان هستی، تأثير به‌سزايی در افكار انسان‌ها گذاشته و آرامش روحی را فراهم می‌كند.
بنابراين با دعا، ديگر مشكلی نمی‌تواند فرد را ناآرام كند، زيرا به حل مشكلات يقين دارد. دست‌هايی را در امور جهان صاحب قدرت می‌داند كه هيچ كس را يارای مبارزه با آن نيست. پس هر بار ناملايمی، او را در خويش فرو نمی‌برد و تصوير ذهنی‌اش، رسيدن كمك و استعانت از جانب خداوند مهربان است.
چنين فردی هراسی از آينده و اضطرابی از پيش‌آمدها ندارد، زيرا می‌داند گرفتاری‌های عالم با قدرت چنان قادر متعالی برطرف خواهد شد و آنچه از او بخواهد، به يقين اجابت خواهد شد.
در پايان اين نوشتار به آيه‌ای از قرآن تمسك می‌جوييم كه به نقش آرامش بخشی ايمان دلالت دارد. «الَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ یَلْبِسُواْ إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَـئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ» آن‌ها كه ايمان آورده‌اند و ايمان خود را با شرك و ستم آلوده نكرده‌اند، ايمنی (آرامش) تنها برای آن‌ها است و آن‌ها هدايت يافتگان هستند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن